گزارش سوم: هزارها نفر از خشونت در ازبکستان می‌گریزند

آنچه ‌می‌خوانید تحلیل گزارش‌های دنباله‌دار روزنامه لس‌آنجلس تایمز درباره ناآرامی‌های ازبکستان در سال ۲۰۰۵ میلادی است. در این بررسی‌ها هفت گزارش انتخاب شده و ترجمه کامل آنها به همراه تحلیل ارائه شده است. در ترجمه گزارش‌ها قواعد نشانه‌گذاری و پاراگراف‌بندی انگلیسی را مثل متن اصلی نگه‌داشته‌ام. برای همین، گاه جمله‌ها غیرفارسی به نظر می‌رسد. هدف از این کار صرفا آشنا کردن مخاطب فارسی‌زبان با شیوه نگارش خبر به زبان انگلیسی بوده است. بدیهی است که در زبان فارسی هر جا چنین ساختارهایی سخت‌هضم یا نامانوس به نظر برسد، آنها را روان‌تر می‌نویسیم.

گزارش سوم: ۹۲۳ کلمه:


هزارها نفر از خشونت در ازبکستان می گریزند

 پس از قتل عام تظاهرکنندگان، سیل جمعیت وحشت‌زده پشت مرزهای بسته جمع می‌شوند. تیراندازی و شورش بالا می‌گیرد.
 دیوید هولی
از نویسندگان لوس آنجلس تایمز
مه ۱۵، ۲۰۰۵
۱ مسکو – هزارها نفر از مردم که از قلع و قمعی خونین در یکی از شهرهای شرق ازبکستان می‌گریختند، شنبه در شهری مرزی نزدیک اندیجان جمع شدند جایی که در میان ترس از سرکوبی دیگر توسط نیروهای دولتی ناآرامی‌ها دوباره بالا گرفت.  تحلیل لید:
چه کسی: هزارها نفر از مردم که از قلع و قمعی خونین در یکی از شهرهای شرق ازبکستان می‌گریختند
چه موقع: شنبه
کجا: در شهری مرزی نزدیک اندیجان جمع شدند جایی که در میان ترس از سرکوبی دیگر توسط نیروهای دولتی ناآرامی‌ها دوباره بالا گرفت.
چه اتفاقی افتاد: مردم در شهری مرزی جمع شدند. نا آرامی‌ها بالا می‌گیرد. (محتوای زیر تیتر نیز همین را می‌گوید)
جمله معترضه «از قلع و قمعی خونین در یکی از شهرهای شرق ازبکستان می‌گریختند» در عین حال پیشینه یا اطلاعات مرتبط با خبر (Context ) مختصری را در اختیار می‌گذارد و تا حدودی علت (چرایی) فرار مردم را توضیح می‌دهد.
۲ چند پاسگاه، دفاتر اخذ مالیات، دادسرا، دفاتر گمرکات در شهر کوراسف، در مرز ازبکستان و قرقیزستان، به آتش کشیده شدند، خبرگزاری روسی ایتارتاس گزارش داد. حدود ۵،۰۰۰ نفر از اندیجان، ۳۰ کیلومتری غرب کوراسف، به این شهر فرار کرده بودند، این خبرگزاری گفت.  صدها نفر دیگر هم به شهر مرزی دیگری گریخته بودند.
۳ خشونت در کوراسف، لااقل تا اندازه‌ای، به خاطر خشم مردم از بسته بودن مرزها آغاز شد. بسیاری از مردم در آن سوی مرز فامیل داشتند و برخی دیگر مصمم بودند که از ازبکستان فرار کنند.
۴ ارتش ازبکستان و پلیس جمعه به سوی هزارها نفر  از تظاهرکنندگان تیراندازی کرد، جمعیتی که شامل شبه‌نظامی‌های مسلح و شهروندان غیر مسلح می‌شد. ناظران حقوق بشر در اندیجان تعداد کشته شده‌ها را بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ نفر اعلام می‌کنند. امروز صبح، دکتری به آسوشیتدپرس گفت، او حدود ۵۰۰ جسد را چیده شده کنار هم در مدرسه‌ای دیده که سربازان از آن‌ محافظت می‌کرده‌اند.

در پاراگراف‌های ۴ تا ۷ گزارشگر موضوع تجمع در شهر مرزی را رها کرده و به ارایه پیشینه یا اطلاعات مرتبط با خبر (Context ) پرداخته. در این گزارش که سومین گزارشی است که در لوس‌آنجلس تایمز چاپ می‌شود،
– علت سرکوب از ابتدا تعریف شده،
– آمار کشته شده‌ها علاوه بر «ناظران حقوق بشر» به نقل از رییس جمهور ازبکستان نیز آورده شده،
– و چگونگی سرکوب نیز به نقل از رییس جمهور و شاهدها در کنار یکدیگر گزارش شده است.

علت سرکوب، آمار کشته شده‌ها و چگونگی سرکوب در تمام گزارش‌ها تکرار شده و هرگاه اطلاعات جدیدی وجود داشته آن اطلاعات با اطلاعات پیشین جایگزین شده است.

۵ در پایتخت ازبکستان، تاشکند، پرزیدنت اسلام کریم‌اف اسلام‌گراهای افراطی را متهم کرد که قصد انقلاب داشته‌اند و به خبرنگاران گفت سربازان او مجبور شدند روی «جنایت‌کارها»  که یک ساختمان دولتی را در اختیار گرفته بودند آتش کنند. کریم‌اف گفت، ۱۰ نفر از نیروهای دولت و «بسیاری دیگر» از شبه‌نظامی‌ها کشته و حداقل ۱۰۰ نفر دیگر در جریان درگیری زخمی شدند. او آماری از شهروندان غیر مسلح کشته شده نداد.
۶ کریم‌اف رد کرد که ارتشیان او به مردم بی‌گناه شلیک کرده‌اند. «در ازبکستان کسی علیه زنان، کودکان یا سالخوردگان نمی‌جنگد،» او گفت.
 ۷ شاهدها در اندیجان گفتند سالخوردگان، زنان و کودکان جزو تظاهرکنندگان و کسانی بودند که کشته شدند.
۸ درگیری‌های ازبکستان در پی شورش [ماه] مارس در قرقیزستان آغاز شد، جایی که تظاهراتی در اُش، آن سوی مرز اندیجان، در نهایت به فرار اصغر ای آقایف رئیس‌جمهور کشور در چند هفته بعد انجامید.  در پاراگراف ۸ آقای هولی یک گام فراتر گذاشته و سرکوب ازبکستان را با نگاهی منطقه‌ای با قضیه انقلاب قرقیزستان مرتبط کرده است. این موضوع از آن جهت به نظر مهم و قابل ذکر می‌رسد که مردمان منطقه‌ای مرزی در دو کشور ازبکستان و قرقیزستان توانسته‌اند در دو ماه گذشته دو کشور را به آشوب بکشند.
 ۹ بسیاری از مردم در کوراسف شنبه قصد داشتند از مرز که روی یک رودخانه کوچک قرار دارد بگذرند. در برخی از نقاط، صدها نفر از مردم موفق شدند خود را به قرقیزستان برساند، در حالی که صدها نفر دیگر که از دست سربازان ازبک به آن سوی مرز رفته بودند، توسط سربازان قرقیز متوقف شدند، ایتارتاس گزارش داد.  رجوع دوباره به خبرِ جمع شدن مردم در شهر مرزی
۱۰ درگیری‌های جمعه در ازبکستان کمی بعد از نیمه شب آغاز شد، زمانی که مبارزان مسلح به زندانی حمله کرده و ۲،۰۰۰ نفر زندانی را شامل ۲۳ کاسب سرشناس که به اتهام افراط‌گرایی مذهبی و تشکیل سازمانی جنایی محاکمه می‌شدند آزاد کردند. از پارگراف ۱۰ تا ۱۳ نیز گزارشگر دوباره پیشینه یا اطلاعات مرتبط با خبر (Context ) دیگری را به گزارش خود افزوده. برخی از این اطلاعات نسبت به گزارش‌های قبلی تکمیل‌تر شده‌اند.
۱۱ این کاسب‌ها، که با اتفاق نظر گفته می‌شود از رهبران محلی بودند، موسسه‌ای خیریه برای مسلمان تشکیل داده بودند. آن‌ها اتهام خود را رد کرده‌اند و خشم به خاطر محاکمه آن‌ها باعث بروز ناآرامی‌ها شد.  ارایه پیشینه یا اطلاعات مرتبط با خبر (Context )
 ۱۲ نه نفر به طور رسمی اعلام شد که در درگیری‌های قبل از سحر اندیجان کشته شده‌اند. اما کشتار اصلی اواخر بعدازظهر اتفاق افتاد، زمانی که ارتشی‌ها روی تظاهرکنندگان در میدان شهر آتش گشودند، به ساختمانی دولتی که توسط شبه‌نظامیان تسخیر شده بود حمله کرده و به صفی ۲،۰۰۰ نفره از تظاهرکنندگان که برخی از آن‌ها سلاح داشتند شلیک کردند.
۱۳ ایالات متحده پایگاهی نظامی در ازبکستان دارد که با استفاده از آن از عملیات در افغانستان پشتیبانی می‌کند و دولت بوش این کشور ۲۶ میلیون نفره آسیای میانه را متحدی مهم می‌داند. در واشنگتن، سخنگوی کاخ سفید اسکات مک‌کللان جمعه گفت، «مردم ازبکستان دولتی می‌خواهند که بیشتر دمکراتیک و مردمی باشد، اما این باید به شکلی صلح‌آمیز شکل بگیرد، نه با خشونت.» نقل قول از سخنگوی کاخ سفید جزو اطلاعات جدیدی است که به گزارش امروز لوس‌آنجلس تایمز افزوده شده است.
 ۱۴ کریم‌اف شنبه تلفنی با رئیس‌جمهور روسیه ولادیمیر وی. پوتین صحبت کرد. «دو طرف درباره خطر بی‌ثبات شدن وضعیت در ناحیه آسیای میانه ابراز نگرانی کردند،» سرویس خبری کرملین گفت.  اطلاعات جدید
۱۵ در کنفرانس خبری تاشکند، کریم‌اف گفت که مقامات سعی کردند که به شکلی صلح‌آمیز در اندیجان مذاکره کنند اما تظاهرکنندگان می‌خواستند که بسیاری دیگر از زندانیان متهم به اسلام‌گرایی افراطی از زندان آزاد بشوند.  پاراگراف‌های ۱۵ تا ۲۱ (پاراگراف آخر) رابطه دولت و افراط‌گراهای دینی را با ارایه نقل قول‌هایی از دو طرف و گنجاندن پیشینه‌ای درباره کاسب‌های تندرو نمایان کرده است.

هولی به هیچ کدام حق نداده. و تنها به ذکر اظهارات دو طرف بسنده کرده:

–  مبارز مسلمان در زندان است. خودش گفته بیگناه است.
– کریم‌اف گفته این حزب می‌خواهد در جهان حکومت اسلامی راه بیندازد. خود حزب گفته خشونت‌طلب نیست.

 ۱۶ «اگر تقاضای آن‌ها را بپذیریم یعنی حکمی صادر می‌کنیم که برای هیچ یک از دیگر کشورهای جهان پذیرفتنی نیست،» او گفت.
 ۱۷ کاسب‌هایی که در درگیری قبل از سحر جمعه از زندان آزاد شدند، متهم بودند که عضو اکرمیه هستند. گروهی که نامش برگرفته از نام اکرم یولداشِف، مبارزی مسلمان از منطقه اندیجان است که سال ۱۹۹۹ به اتهام این که گفته می‌شود قصد داشته کریم‌اف را سرنگون کند به ۱۷ سال زندان محکوم شده بود. او گفته که بی‌گناه است.  اطلاعات و پیشینه مرتبط (Context ) جدید: کاسب‌ها عضو گروه اکرمیه هستند. گروهی که …
۱۸ کریم‌اف می‌گوید گروه اکرمیه شاخه‌ای از حزب‌التحریر است، حزبی غیر قانونی و اسلام‌گرای تندرو که قصد دارد در سراسر جهان مسلمانان حکومتی اسلامی بر پا کند. این حزب گفته که از فعالیت‌های غیرخشونت‌آمیز پشتیبانی می‌کند. اطلاعات مرتبط (Context ) جدید
۱۹ آلیسن گیل، مدیر دفتر ناظران حقوق بشردر تاشکند، گفت به نظر می‌رسد که کاسب‌ها واقعا جزو گروه یولداشِف بوده‌اند. اما آن‌ها تقاضا داشتند که در زمان محاکمه در حضور یک کارشناس امور مذهبی اعتقاداتشان را توضیح بدهند تا مشخص شود که اعتقادات آن‌ها افراط‌گرا نیست. گیل همچنین گفت که خشونت تظاهرکنندگان در روز جمعه ثابت نمی‌کند که اکرمیه پشتیبان خشونت است.

قل قول‌های آلیسن گیل در سه پاراگراف پی در پی آمده و حدود ۲۰ درصد از حجم گزارش را به خود اختصاص داده است. آقای هولی همچنان ساختار عینی‌گرای گزارش را حفظ کرده اما اختصاص فضای حدود ۲۰ درصدی به نظرات یک ناظر حقوق بشر، به نوعی خشونت دولت کریم‌اف علیه کسانی را که هنوز معلوم نیست افراط‌گرا هستند را مورد سئوال قرار می‌دهد.

یک نکته دیگر درباره نقل قول‌ها:
در سه پارگراف ۱۹ تا ۲۱ شش نقل قول مختلف از آقای گیل آورده شده است:

۱٫ آلیسن گیل، مدیر دفتر ناظران حقوق بشردر تاشکند، گفت …
۲٫ گیل همچنین گفت که …
۳٫ «…،» او گفت.
۴٫ «…» – پاراگراف ۲۰ – ابتدا یک نقل قول مستقیم داخل گیومه، بعد منبع خبر و بعد یک نقل قول دیگر. این تکنیکی بسیار رایج است که کمک می‌کند تا نام منبع خبر کم تر تکرار شود.

دقیق‌تر نگاه کنیم:

اول گیومه باز، بعد نقل قول، بعد ویرگول، بعد گیومه بسته، بعد نام منبع خبر به اضافه گفت، بعد نقطه. سپس دوباره گیومه باز، بعد نقل قول، بعد نقطه، بعد گیومه بسته.

یعنی:

«…،» او گفت. «…»

در واقع با یک تیر دو نشان زده می‌شود. با یک بار «او گفت» دو نقل قول در یک پاراگراف آورده می‌شود.

۵٫ … ،گیل گفت،

۶٫ ، و اشاره کرد …

نقل قول اول، دوم، پنجم و ششم غیر مستقیم است. یعنی این که داخل گیومه قرار نگرفته است. به عبارت دیگر، یعنی گفته‌های منبع خبر را به طور دقیق منتقل نمی‌کند و تنها محتوای حرف‌های منبع خبر را منتقل می‌کند.

نقل قول سوم و چهارم داخل گیومه قرار گرفته است. یعنی به طور دقیق جمله منبع خبر منعکس شده، تنها ممکن است که جمله به لحاظ دستور زبان قدری تصحیح شده باشد.

یک نوع نقل قول دیگر هم چنانکه در کتاب راهنمای روزنامه‌نویسی آمده داریم و آن نقل قول‌های نیمه مستقیم است. یعنی ممکن است گزارشگر به این نتیجه برسد که بخشی از یک جمله نقل قول ارزش این را دارد که به طور کامل آورده شود اما مابقی جمله را بهتر است گزارشگر به زبان خود بنویسد تا معنای آن شفاف‌تر منتقل شود. مثلا، نقل قول چهارم – پاراگراف ۲۰، نقل قول دوم – می‌توانست چنین نوشته شود:
«او گفت وقتی مشخص نباشد که گروه‌ها چه اعتقاداتی دارند، خیلی راحت می‌توان به همه «برچسب تروریست اسلامی» زد. عبارت «برچسب تروریست اسلام» به گزارش رنگ می‌دهد، برای همین داخل گیومه آورده شده است.

به ندرت پیش می‌آید که این روزها در گزارش از یک منبع خبر شش بار نقل قول بشود. اما آقای هولی که نتوانسته از جملات آقای گیل بگذرد، لااقل آن‌ها را به شکلی که تکراری نباشد و خاطره «وی گفت، وی افزودها»ی زننده را زنده نکند با استفاده از تکنیک‌های مختلف مثل نقل قول مستقیم، غیر مستقیم، نقل قول رها شده (Loose Quotes ) در یک پارگراف پیرو بدون ذکر منبع آورده است.

نکته دیگر این که این روزها در آوردن نام و مشخصات یک منبع خبر، اغلب در اولین جایی که به منبع خبر اشاره می‌شود، نام، نام خانوادگی و سمت مرتبط با موضوع خبر می‌آید و در نقل قول‌های بعدی تنها به ذکر نام خانوادگی یا ضمیر «او» بسنده می‌شود. نام آقای آلیسن گیل
– در اولین نقل قول به طور کامل آمده
– در دومی فقط نام خانوادگی
– در سومی «او»
– در چهارمی اصلا آورده نشده
– در پنجمی نام خانوادگی
– در ششمی اصلا آورده نشده

یک نکته دیگر هم این که از آوردن فعل‌های سوبجکتیو (غیر عینی و خنثی که می‌تواند استنباط یا تلقی خبرنگار را همراه داشته باشد، مثل تقاضا کرد، تاکید کرد، بیان کرد، تصریح کرد، پافشاری کرد) برای بیان نقل قول‌های آقای هولی نیز خودداری شده و فقط به فعل «گفت» بسنده شده و فعل‌هایی مثل تصریح کرد، تائید کرد، خاطر نشان ساخت، و غیره اجتناب شده.

در کتاب راهنمای خبرنویسی و گزارشگری برای رسانه های امروز  آمده «چون “گفت” فعلی خنثی است، بهتر است که تقریبا همیشه در ذکر منبع یک خبر استفاده بشود. “افزود” نیز می‌تواند به کار گرفته شود، چون آن‌هم فعلی عینی برای مرتبط کردن منبع با خبر است… استفاده از فعلی‌های سوبجکتیو شاید برای یادداشت نویسی یا در برخی از گزارش‌های احساسی مناسب باشند، اما برای خبرنویسی مناسب نیستند.»

در همین کتاب آمده «استفاده از “گفت” ممکن است تکراری و خشک به نظر بیاید، اما خبرنگارها نباید با آوردن “گفت” در هر جمله خوانندگان را بمباران کنند.

دو تکنیک دیگر برای اجتناب از «وی گفت، وی افزود»های مکرر:
یک راه این است که در جمله اول منبع خبر آورده شود  یکی دو جمله بعد، یک نقل قول بدون ذکر منبع داخل گیومه آورده شود:
پارگراف اول: سید محمد خاتمی رییس جمهور گفت، «…»
پاراگراف دوم: خاتمی گفت، «…»
پاراگراف سوم: «…»
پاراگراف چهارم: او اضافه کرد که …
این روزها عرف چنین است که اغلب به دو یا سه نقل از یک شخص بسنده می‌شود.

راه دیگر این است که جملات فرد در لابه لای پشینیه و موضوعات مرتبط با خبرگنجانده شود.

پارگراف اول و نقل قول اول: سید محمد خاتمی رئیس جمهور گفت، «اختیارات رییس جمهور کم است.»

پاراگراف دوم و نقل قول دوم: خاتمی گفت، «…»

پاراگراف سوم و پیشینه: دولت خاتمی از سه ماه پیش تلاش می‌کند مجلس را متقاعد کند که اختیارات رییس‌جمهور زیاد بشود. با افزایش اختیارات ریاست‌جمهوری، رییس جمهور می‌تواند…

پاراگراف چهارم و نقل قول سوم: خاتمی افزود، «اگر اختیارات رییس جمهور زیاد نشود دولت نمی‌تواند خواسته های مردم را  پیش ببرد.»
پاراگراف پنچم: او همچنین گفت که …

یک نکته آخر را  هم در نظر بگیرید: بهتر است از جملاتی مثل «خاتمی با اشاره به این که اختیارات ریاست‌جمهوری باید زیاد بشود گفت اگر چنین بشود قانون اساسی تمام و کمال اجرا خواهد شد.» اجتناب شود.
بهتر است بنویسیم که خاتمی گفت که اختیارات ریاست جمهوری باید زیاد بشود. خاتمی همچنین گفته اگر چنین بشود قانون اساسی تمام و کمال اجرا خواهد شد.

این روزها در خبرنویسی جملات باید کوتاه و تا جایی که ممکن است شفاف باشد. گنجاندن دو موضوع در دل هم برای اجتناب از تکرار نقل قول‌ها تنها به آن می‌انجامد که خواننده گیج بشود و خبر را نصفه و نیمه و بدون آن که بفهمد موضوع از چه قرار بوده رها بکند.

۲۰ «فقط به این خاطر که آن‌ها به زور متوسل شده‌اند، به این معنا نیست ایدئولوژی آن‌ها افراط‌گرا است. این نشان می‌دهد که آن‌ها قوانین ازبکستان را زیر پا می‌گذارند، و ما روی آن سرپوش نمی‌گذاریم،» او گفت. «خیلی راحت می‌شود به همه برچسب تروریست اسلامی زد، به خصوص، وقتی که مشخص نباشد اعتقادات این گروه بر چه پایه‌ای استوار است.»
 ۲۱ این امکان وجود داشت که این ۲۳ کاسب اعدام بشوند، چون آن‌ها موسسه‌ای خیریه راه انداخته بودند، گیل گفت، و اشاره کرد که این اقدام می‌تواند به منزله فعالیتی علیه دولت قلمداد شود.  هولی گزارش خود را این بار چنین تمام می کند که ۲۳ کاسب سرشناس تنها به خاطر فعالیت علیه دولت ممکن بود اعدام بشوند.
 ###

Richard Keeble, (2000), the Newspapers Handbook, Routledge, United Kingdom, Second Edition

  Bruce D. Itule/Douglas A. Anderson, (2000), News Writing and Reporting for Today’s Media, McGraw-Hill, United States, 5th Edition

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *